सापेबगरकी कलावती

ॐ

सापेबगरकी कलावती 

सुसन मास्के

सिलगढी सिलङ्गो डाली
सिल्देवी तलितर्क

जयाकोट बस्याकि छु

खाध्य घर मलतिर्ख ....

  लोक कलाकार कलावती 

सापेबगरकी स्थानीय  लोकगायिका कलावतीको जीवनको बहत्तरवटा  बसन्तहरु फुलिसकेको छ ।   उमेरको यो अस्ताचलमा पुगेकी कलावतीसित  मिसावट  रहित चोखो लोकलयको विशाल रत्नहरुको भण्डार समेटिएको छ  । तर  उनको प्रतिभासित सारा दुनिया बेखवर छ ।  उनको वरिपरी कुनै स्रोता छैन न त उनको कलाको कदर गरिदिने कुनै  पारखी  । उनकोलागि न  कहिले  कुनै मन्च सजिएको छ  नत उनको भागमा परेको नै छ उनको प्रशंसकहरुको  तालीको गुन्जनहरु । 

तर सूदुर पश्चिमेली मधुर भाखाहरुको महानदीमा सुसेली हाल्दै  चल्तिका  डेउडा  ,घासे ,ठाडो
भाका  , न्याउले भाका हरुमा जब उनी गाउन शुरु गर्छिन् , यस्तो लाग्छ सारा प्रकृति उनको स्रोता हुन ।  जो निस्तब्ध सुधबुध बिर्सेर हर मौसम उनलाई सधैँ सुनिबस्छ ।

कलादेवीको स्रोताहरु 

उनको बस्तीको वरिपरि उभिएको हरियो पाखा पखेरोहरु ,  उनको सानो आगनमा  ठीङ्ग  उभिएका एउटा आँपको  बोट  र कागतीको झयाङ्ग , उनले   देउतालाई चढाउन भनेर रोपेको सुन्दर चोखा  फुल पातपतकरहरु यिनै उनको दैनिकी स्रोताहरु हुन  । उनको अन्य स्रोताहरु हुन् , उनैको ढुङ्गे  घरको आगनमा  उफ्रि रहेका बाख्र्राका पाठा , छरछिमेकबाट चलखेलगर्दै उनको आँगन  बेरोकटोक आइपुगेका आएका कुखुरा र चल्लाहरु साथै गोठमा उग्र्राइरहेको  भैसी र छुनुमनु उफ्रिरहेका उनका साना दुइवटा पाडाहरु पनि ।

त्यो बिहान  सख्खारै सिमसिमे पानीमा रुझिरहेको कलावतीको  सानो जीर्ण ढुङ्गे घर अगाडि  यो पंक्तिकार पुगेको थियो । “यतातिरको  पुरानो स्थानीय लोकगीत गाइदिनु न त  आमा ” मेरो आग्रह भुइमा खस्न पनि नपाउदै उनको सुरीलो कण्ठ पश्चिमान्चलका लोकभाखाहरु गुन्जाउन थाल्छ ।  त्यस दिन कलावतीलाई  मन खोलेर गीत सुनाउन मौसमले पनि साथ दिएको थियो । अलि परको पहाड, डाडा र थुम्कोतिर बर्षिरहेका वर्षासित ठोक्किएर चिसोभएर बग्ने मन्द बतासहरुसित कलावतीको स्वरलहरी मिसिएर झन प्राकृत र मीठो सुनिएको थियो ।

 बेनामी  प्रतिभा  

“कहिलेदेखि गाउन थाल्नु भएको  ? कसरी रच्नु हुन्छ यति मीठो  गीतहरु ? ” उनी खितखित हास्छिन “खै बाबा संझना आउदैन जतिबेला संझन्छु गीत गायाकै गायाकै छु । कसरी भनु खै कताबाट आउछ ? सुरु सुरु खुरु खुरु आउछ । ”

यतातिरका मान्छेहरु भन्छन् उनलाई गीत गाउन सधैं जागर चल्छ रे  । विवाह, पास्नीतिर पूजाकर्म , कुनै अवसरहरु पनि उनी छोडन चाहदिनन् । उनी अरु महिलाहरुलाई  पनि गाउन प्रेरित गर्छिन । गाउँका महिलाहरुले गीतगाउन लजाउदा उनी यस्ता महिलालाई सल्लाह दिन पछि पर्दिनन “ गाउन लाज र धक नमान  स्वरहरु भित्र भित्र दबिन्छ ।”

गीतहरु गाउने जागरमात्र होइन उनीसित गीत तत्कालै रचिदिने आशुकवित्व प्रतिभा पनि छ । लेख्न पढन जान्दिनन् कलावती । तर मनमा भने हरक्षण गीतहरु मर्मस्पर्शी  बोल बनेर फुरिरहन्छ । त्यसैले होला उनीभित्रको  आशुकविलाई  अरुको शब्द सापटी लिएर  गाउन त्यति मनपर्दैन । आफुले गाउने गीत आफैले कथ्न मनपर्छ रे  । उनी मसित सोध्छिन“ कस्तो गीत सुन्ने हो नेपालमा  संविधान नबनेको गीत सुन्ने होे कि ? छाउपडीको गीत सुनाम ?”।

उनको श्रीमान बितेको पाँचवर्ष भएको छ  । काडमाण्ठौमा बस्ने नातीले उनलाई हरिद्धार लगिदिने भनेको छ रे । उनको पनि अब यही ठहर छ “अब इश्वर तेता लाग्ने हो” भनेर ।

 हरिद्धार जाने  प्रतिक्षामा काटिरहेकोे  वृद्धअवस्थाको  यस एकाकी जीवनको सबभन्दा भरपर्दो साथी अब उनको भाकाहरु बनेका छन  । उनलाई सुन्दा यस्तो लाग्छ उनको हृदयभित्र पुस्तौदेखि धरोहरको रुपमा सहजेर राखेको आछामी पश्चिमी लोकलयहरुको विशाल रत्न भण्डार  समेटिएको छ । जो उनको यस वृद्धअवस्थाको  हर क्षणमा हर खालको मनस्थितीको साथी बनेका छन् । पुर्खाका सुमुधुर भाकाहरुमा आफ्नो हर भावनाहरुलाई उनेर उनी गीतहरुमा  अभिव्यक्ति दिइरहन्छिन्  । आछामी  मनोरम लोकलयहरुमा उनी मनको सारा  हर्ष ,पीडा ,अनि चाहनाहरु पोखिरहन्छिन् । तारसप्तक सम्म पुगेका उनको स्वर लहरीहरुले बुढेसकाल र एकाकीपन बिर्साएर  मानौ गीतहरुसित मात्र उनलाई एकाकार  गरिदिएको छ , आत्मसात गरिदिसकेको छ ।

म उनलाई अझै  ताजा परिक्षण गर्न खोज्छु र भन्छु “ अब तपाई त जाने रे अब हरिधाम वास गर्न । गीतैमा भन्नु न त ।“ अब  क्या भनुम ता नी ” उनी आफैलाई सोधेको जस्तो गर्छिन । उनको आँखा हल्का फरफर गर्छ । सोचमा परेका आँखाको नानी निमेषभरकोलागि साँघुरो पर्छ तर मनमा फुरेको  ताजा गीतकोबोल भने  आछामी ठाडो भाखामा  तत्कालै  कण्ठबाट सललल पोखिन्छिन् ।

खादैन भनेको दिन

पाकी पकवान

हरिद्धार मर्न है जाउ

रक्षा भगवान

निरक्षर कलावतीसित मनको सबै खाले बहको ताला खोल्न शब्दको साँचो छ जो पुराना मधुर सुदुर पश्चिमी भाखामा छताछुल्ल भएर पोखिन आतुर  छन् ।  गायनसितको यो लामो अनुराग  र कलासितको यो एकल आराधनाको शक्तिले उनलाई साच्चैको कलावती बनाएको छ । लोकगीत र लोकलयको विशाल भण्डार बनेका उनको  उमेरको  यो सन्ध्या , उनलाई पत्तै नदिइ सुनौलो भएको छ । तर कहालीलाग्दो कुरा  कलाको यो विशाल भण्डार अब उनीसितै अस्ताउने तर्खरमा पनि छ ।

स्रोेताहरुको खोजमा कलावती

"पाए त गाउदी हु नी रेडियामा पनि ।" उनको भित्र रहेको कलाकार शायद अझै स्रोेताहरुको खोजमा छ उनलाई आछाममा घन्किने स्थानीय एफ. एम. स्टेशनहरु बारे पनि थाह छ र आफुले गाएको  गीत रेडियाबाट सुन्न पाए कस्तो हुदो हो भन्ने निर्दोष कल्पनाहरुमा रम्न पनि मन पर्छ । तर उनलाई खोज्दै कोही पनि उनको आँगनमा आइपुगेका छैनन्। 

हाम्रो दुर्गम बस्ती र अँध्यारो आँगनहरुमै यस्ता धेरै बेनामी कलावतीहरु छन् जसकोे प्रतिभा गुमनाम छन्  उनीहरुसितको यो सम्पदा अब उनीहरुसितै बिलाउने तरखरमा छ ।

“आजभोलि त कता बालन खेल्ने कताको रत्यौडि खेल्ने , विवाह उत्सवतिर गिदाउडीहरु भएर गाउने हो र अब त ?  पुराना गीतहरु भन्दा क्यासेटमा  गीतहरु बजाएर नाच्ने चलन पो चल्न थालेको छ गाउँघरतिर । मेरो छोरी यस्तो भाकामा गीत गाउन समेत लाज मान्छे । के गाएको होला भनेर दिक्क पो मान्छे ।” सापे बगरकी अर्की स्थानीय लोकगायिका केटी विश्वकर्मा चिन्ता पोख्छिन् ।

साँच्चै यी लोकलयहरु भाकाहरु अर्को पुस्तामा नसरे के हुने होला ? धरोधरको रुपमा एक पुस्ताबाट अर्को पुुस्तामा अनि  आमाबाट छोरीहरुमा सरेर जाने भाकाहरुको ,नेपाली माटोको मौलिकपनमा हुर्केर आएको नेपाली लोकलयहरुको अस्तित्व के हुने होला ? संग्लो  नेपाली माटोको मौलिकपन बोकेका यी भाकाहरु बनावटी मिसावटी हुदै  आफ्ना सारा पहिचान गुमाउदै  बिस्तारै विस्मृतिको गर्भमा विलिन होलान त ? के पुर्खाका यस मौलिक भाकाहरुको अमूल्य सम्पदाले यस पीढीकाहरुसम्मको मात्र आयु राख्लान त ?  हाम्रो लोकलयका सम्पदा को सुरक्षा गर्न यस्ता बेनामी कलावतीहरुको खोजी के समयमा गरिनु पर्दैन ?